Yordayıcı Geçerlik: Tanımı, Ölçümü ve Örneklerle Açıklama

Yordayıcı geçerlik, bir testin veya ölçüm aracının gelecekteki bir davranışı, performansı ya da sonucu ne kadar doğru tahmin edebildiğini gösteren geçerlik türüdür. Bu tür geçerlik, özellikle eğitim, psikoloji ve işe alım süreçlerinde sıkça kullanılır.

🔹 Yordayıcı Geçerlik Nedir?

Yordayıcı geçerlik, bir testin ileride gerçekleşecek bir olguyu veya performansı öngörebilme gücünü ifade eder. Başka bir deyişle, test sonuçları ile gelecekte ölçülecek bir değişken (ölçüt) arasında anlamlı bir ilişki varsa, testin yordayıcı geçerliği yüksek kabul edilir.

Yordayıcı geçerlik, ölçüt geçerliğinin alt türlerinden biridir.

🔹 Örnek: Yordayıcı Geçerlik

Bir market zinciri, çalışanlarının işe başladıktan sonra ne kadar süre çalışmaya devam edeceğini anlamak istiyor. Bu amaçla, yeni işe alınan personele “işte kalma eğilimi” anketi uygulanıyor.

Bir yıl sonra, çalışanlardan kaçının hâlâ şirkette olduğunu kontrol ediyorsunuz.

• Eğer anket puanları ile bir yıl sonraki çalışan devamlılığı oranı arasında yüksek korelasyon (örneğin r = 0.85) varsa, bu anket yüksek yordayıcı geçerlik taşır.

• Yani anket, çalışanların şirkette kalma olasılığını önceden başarıyla tahmin etmektedir.

Bu yaklaşım, işe alım testleri, öğrenci başarı öngörüleri veya hastalık risk analizleri gibi pek çok alanda uygulanabilir.

🔹 Yordayıcı ve Eşzamanlı Geçerlik Arasındaki Fark

Her iki tür de ölçüt geçerliğinin alt türleridir ve bir testin doğruluğunu, güvenilir bir “ölçüt” ile karşılaştırarak değerlendirir.

Ancak aralarındaki fark zamanlamadadır:

Geçerlik Türü	Ölçüt Ne Zaman Ölçülür?	Örnek
Yordayıcı Geçerlik	Test uygulandıktan sonra	İşe alım testinin 1 yıl sonraki performansı tahmin etmesi
Eşzamanlı Geçerlik	Testle aynı anda	Mevcut depresyon ölçeğiyle yeni ölçeğin aynı anda karşılaştırılması

🔹 Yordayıcı Geçerlik Nasıl Ölçülür?

Yordayıcı geçerliği belirlemek için, testin puanları ile gelecekte ölçülen ölçüt değişkeni arasında korelasyon katsayısı (r) hesaplanır.

Bu ilişki genellikle Pearson korelasyonu (r) ile ifade edilir:

Korelasyon Katsayısı (r)	Yorum
r = 1	Mükemmel pozitif ilişki
r = 0	Hiç ilişki yok
r = −1	Mükemmel negatif ilişki

Korelasyon ne kadar yüksekse, testin yordayıcı geçerliği o kadar güçlüdür.

🔹 Örnek: Yordayıcı Geçerlik Ölçümü

Bir üniversite, öğrencilerin mezuniyet ortalamasını (GPA) önceden tahmin edebilmek için giriş sınavı sonuçlarını inceliyor. Araştırmacılar, giriş sınavı puanları ile mezuniyet not ortalamaları arasındaki korelasyonu hesaplıyor.

• Eğer r = 0.70 gibi yüksek bir pozitif ilişki bulunursa, bu test yüksek yordayıcı geçerlik gösterir.

• Eğer korelasyon zayıfsa (örneğin r = 0.20), test gelecekteki başarıyı öngörmede yetersizdir.

🔹 Uygulama Alanları

Yordayıcı geçerlik, geleceğe dönük karar verme süreçlerinde kritik rol oynar. En yaygın kullanım alanları:

• 🎓 Eğitim: Sınav puanlarının gelecekteki akademik başarıyı tahmin etmesi

• 💼 İşe Alım: Aday testlerinin iş performansını öngörmesi

• 🧠 Psikoloji: Davranış testlerinin ilerideki ruhsal belirtileri öngörmesi

• 🏥 Sağlık: Risk ölçeklerinin gelecekteki hastalık gelişimini tahmin etmesi

Yordayıcı geçerlik, bir testin geleceğe dair güvenilir tahmin gücünü temsil eder. Yüksek yordayıcı geçerlik, ölçme aracının karar verme süreçlerinde kullanılabilirliğini artırır. Ancak unutulmamalıdır ki, yüksek korelasyon her zaman nedenselliği garanti etmez — test sadece ilişkiyi yordar, neden–sonuç ilişkisini açıklamaz.

❓ Yordayıcı Geçerlik Hakkında Sık Sorulan Sorular

🔹 Ölçüt geçerliğinin iki alt türü nelerdir?

Ölçüt geçerliği, bir testin ölçülmek istenen sonuca ne kadar uygun ve doğru ölçüm yaptığını değerlendirir. Bu sonuç, örneğin bir hastalığın ortaya çıkışı, iş performansı ya da akademik başarı olabilir.

Ölçüt geçerliği, iki alt türden oluşur ve bu türler test ile ölçütün ne zaman ölçüldüğüne göre ayrılır:

1. Eşzamanlı geçerlik: Testin puanları ile ölçüt değişkeni aynı anda elde edilir. Örneğin, bir depresyon ölçeğinin aynı anda kullanılan klinik tanı ile karşılaştırılması.

2. Yordayıcı geçerlik: Ölçüt değişkeni, testin uygulanmasından sonra ölçülür. Örneğin, işe alım testinin bir yıl sonraki iş performansını tahmin etmesi.

Bu iki alt tür birlikte, testin hem mevcut hem de gelecekteki durumları ne kadar doğru tahmin edebildiğini gösterir.

🔹 Güvenirlik ve geçerlik arasındaki fark nedir?

Her iki kavram da bir ölçüm aracının kalitesini ifade eder, ancak farklı yönleri değerlendirir:

• Güvenirlik: Ölçümün tutarlılığını belirtir. Aynı koşullar tekrarlandığında benzer sonuçlar veriyorsa, ölçüm güvenilirdir.

• Geçerlik: Ölçümün doğruluğunu belirtir. Test gerçekten ölçmek istediği şeyi ölçüyorsa, geçerlidir.

🔸 Kısaca: Güvenirlik, “aynı sonucu verir mi?”, geçerlik ise “doğru şeyi ölçüyor mu?” sorusuna yanıt verir.

Deneysel araştırmalarda ayrıca iç geçerlik (nedensel ilişki doğruluğu) ve dış geçerlik (sonuçların genellenebilirliği) de dikkate alınmalıdır.

🔹 Geçerlik türleri nelerdir?

Bir ölçme aracının geçerli olup olmadığını anlamak için dört ana geçerlik türü incelenir:

1. Yapı geçerliği: Test, ölçülmek istenen soyut kavramı (örneğin kaygı, motivasyon, özsaygı) gerçekten ölçüyor mu?

2. Yüzeysel geçerlik: Test görünürde amacına uygun mu? Katılımcı ve uzman gözünden ölçmek istediği şeyi gerçekten ölçüyor gibi mi duruyor?

3. İçerik geçerliği: Test, ölçmek istediği kavramın tüm boyutlarını kapsıyor mu, eksik veya ilgisiz maddeler içeriyor mu?

4. Ölçüt geçerliği: Testin sonuçları, dış bir ölçütle ne kadar uyumlu?(Bu başlık altında eşzamanlı ve yordayıcı geçerlik değerlendirilir.)

Yordayıcı geçerlik, testin gelecekteki bir sonucu ne kadar isabetli tahmin edebildiğini ölçer. Bu geçerlik türü, ölçüt geçerliğinin bir alt türü olarak özellikle eğitim, işe alım ve klinik değerlendirmelerde önemli bir rol oynar. Ancak unutulmamalıdır ki, bir ölçme aracı güvenilir olsa bile geçerli olmayabilir — doğru şeyi tutarlı ölçmek, geçerlik için temel koşuldur.