Dahil Etme ve Dışlama Kriterleri | Tanım, Önemi ve Örneklerle Açıklama

Araştırmalarda dahil etme ve dışlama kriterleri, hedef popülasyondan hangi bireylerin çalışmaya katılabileceğini veya katılamayacağını belirleyen ölçütlerdir.

Bu kriterler topluca uygunluk kriterleri olarak adlandırılır ve özellikle klinik araştırmalarda katılımcı seçiminin temelini oluşturur.

Belirli dahil ve dışlama kriterlerinin tanımlanması, araştırmacıların homojen bir çalışma grubuyla (örneğin sadece karaciğer hastaları) daha hassas sonuçlar elde etmesini sağlar.

🔹 Dahil Etme Kriterleri Nedir?

Dahil etme kriterleri, araştırmaya katılacak bireylerde bulunması gereken özellikleri tanımlar. Bu özellikler demografik, klinik veya coğrafi olabilir.

📘 Örnek:

Kronik kalp yetmezliği için yeni bir tedavi araştırması yürütülüyor. Aşağıdaki koşulları sağlayan bireyler dahil edilir:

• 18–80 yaş arası olmak

• En az 6 ay önce kronik kalp yetmezliği tanısı almış olmak

• Kalp yetmezliği ilaçlarını sabit dozda kullanmak

• Takip (post-test) ziyaretlerine gelmeyi kabul etmek

Bu kriterleri karşılayan bireyler çalışmaya katılım için uygun (eligible) kabul edilir.

🔹 Dışlama Kriterleri Nedir?

Dışlama kriterleri, belirli özellikleri nedeniyle araştırmaya dahil edilmemesi gereken bireyleri tanımlar. Kimi zaman katılım sonrasında ortaya çıkan durumlar da dışlama sebebi olabilir.

📘 Örnek:

Aynı kalp yetmezliği çalışmasında dışlama kriterleri şunlardır:

• Kapak veya başka bir kalp cerrahisine ihtiyaç duymak

• Fiziksel aktivite yapamayacak düzeyde rahatsız olmak

• Son 3 ay içinde felç geçirmiş olmak

• Aydınlatılmış onam vermeyi reddetmek

• Koroner baypas gibi başka bir operasyon planlanıyor olmak

Bu koşullardan birini taşıyan bireyler, dahil etme koşullarını karşılasa bile araştırmaya alınmaz.

🔹 Dahil Etme ve Dışlama Kriterlerine Uygun Örnekler

Kötü örnek:

“Katılımcılar uykusuzluk sorunu yaşayan kişiler olacaktır.”Bu ifade belirsizdir; tanı ve semptom koşulları açık değildir.

İyi örnek:

“Son 3 ay içinde haftada en az 3 gece uykuya dalmakta veya uykuda kalmakta zorluk yaşadığı hekim tanısı ile belgelenmiş kişiler araştırmaya dahil edilecektir.” Tanı, sıklık ve süre belirlenerek araştırmanın güvenilirliği artar.

Kötü dışlama örneği:

“İlaç kullanan kişiler çalışmaya alınmayacaktır.” Bu tanım çok geniştir ve gereksiz şekilde katılımcı havuzunu daraltır.

İyi dışlama örneği:

“Uyku düzenini etkileyen ilaç veya araştırma sonuçlarını bozabilecek diğer ilaçları kullanan bireyler dışlanacaktır.” Bu ifade, yalnızca çalışmanın sonucunu etkileyebilecek değişkenleri sınırlandırır.

🔹 Neden Önemlidir?

• Tutarlılık ve geçerlik sağlar: Katılımcı seçiminde standartlaştırma yapılır, böylece çalışma grubu homojen olur.

• Etik koruma sağlar: Reşit olmayanlar, hamileler veya onam veremeyen bireyler gibi hassas gruplar korunur.

• İç geçerlik artar: Tedavi ve kontrol grupları arasındaki farklar daha doğru biçimde ölçülür.

• Dış geçerlik artar: Katılımcılar hedef popülasyonu temsil ettiği için bulgular genellenebilir olur.

• Yeniden üretilebilirlik: Başka araştırmacılar aynı kriterlerle çalışmayı yeniden uygulayabilir.

🔹 Etik Denge

Araştırmacılar, dahil veya dışlama kriterlerini belirlerken etik gerekçelerini açıkça savunabilmelidir. Kriterlerin, araştırmanın amacıyla doğrudan ilişkili olması gerekir.

📍 Örnek:

Prostat kanseri çalışmasında kadınların dışlanması etik olarak kabul edilebilir çünkü hedef grup “prostatı olan bireylerdir.”Ancak, ırk veya etnik köken gibi değişkenlerin dışlama nedeni olarak kullanılması bilimsel ve etik açıdan geçersizdir.

🔹 Genel Değerlendirme

Dahil etme ve dışlama kriterleri, bilimsel güvenilirlik, etik uygunluk ve geçerlik açısından araştırmanın omurgasını oluşturur. Bu kriterlerin açık, ölçülebilir ve gerekçeli biçimde tanımlanması, araştırmanın hem iç hem de dış geçerliğini güçlendirir.

❓ Dahil Etme ve Dışlama Kriterleri Hakkında Sık Sorulan Sorular

🔹 İç Geçerlik ve Dış Geçerlik Arasındaki Fark Nedir?

• İç geçerlik, test edilen nedensel ilişkinin başka değişkenler veya faktörlerden etkilenmeden ölçülme derecesidir.

• Dış geçerlik ise, araştırma sonuçlarının diğer durumlara, gruplara veya ortamlara genellenebilirlik düzeyini gösterir.

Bir çalışmanın geçerliği, deneysel tasarımının sağlamlığına doğrudan bağlıdır.

🔹 Hangi Örnekleme Türü Dahil ve Dışlama Kriterlerini Kullanır?

Dahil etme ve dışlama kriterleri genellikle olasılıksız (non-probability) örnekleme yöntemlerinde kullanılır.Özellikle:

• Amaçlı örnekleme (purposive sampling)

• Kartopu örnekleme (snowball sampling)

Bu yöntemlerde, kimlerin örnekleme dahil edileceği belirli kısıtlamalar ve ön tanımlı uygunluk ölçütleri ile kontrol edilir.

🔹 Dahil Etme ve Dışlama Kriterleri Nerede Sunulur?

Bu kriterler, genellikle araştırmanın veya tezin “Yöntem” (Metodoloji) bölümünde yer alır.Bu bölümde:

• Katılımcıların seçilme süreci,

• Uygunluk koşulları,

• Hariç tutulan durumların gerekçeleriayrıntılı olarak açıklanmalıdır.

📘 İpucu: Klinik veya deneysel araştırmalarda, bu kriterleri bir tablo hâlinde sunmak hem etik hem metodolojik şeffaflığı artırır.