Araştırmalarda Geçerliğin 4 Türü | Tanımlar, Farklar ve Uygulama Örnekleri

Geçerlik, bir ölçüm yönteminin gerçekte ölçmek istediği kavramı ne kadar doğru ölçtüğünü gösterir.

Bir yöntem, amacına uygun ölçüm yapıyor ve sonuçları gerçek dünyadaki değerlerle yakından örtüşüyorsa geçerlidir.

Nicel araştırmalarda, geçerlik dört temel başlıkta incelenir:

Geçerlik Türü	Soru
Yapı geçerliği	Test, ölçmek istediği kavramı gerçekten ölçüyor mu?
Kapsam geçerliği	Test, kavramın tüm boyutlarını kapsıyor mu?
Görünüş geçerliği	Testin içeriği, yüzeysel olarak amaca uygun görünüyor mu?
Ölçüt geçerliği	Testin sonuçları, ölçülmek istenen somut çıktıyla örtüşüyor mu?

💡 Not: Bu yazıda ölçme aracına ilişkin geçerlik türleri ele alınmıştır. Deneysel araştırmalarda ayrıca iç geçerlik (deneyin tasarımıyla ilgili) ve dış geçerlik (sonuçların genellenebilirliği) kavramları da değerlendirilir.

🔹 1️⃣ Yapı Geçerliği

Tanım:

Yapı geçerliği, bir ölçme aracının gerçekten ölçmek istediği yapıyı (kavramı) temsil edip etmediğini gösterir.

Kavram (Yapı) Nedir?

Kavramlar, doğrudan gözlemlenemeyen ancak dolaylı göstergelerle ölçülebilen özelliklerdir.Örneğin zeka, depresyon, özgüven veya iş doyumu gibi soyut olgular doğrudan ölçülemez; bunlar belirli belirtiler ve davranışlarla değerlendirilir.

📘 Örnek: “Depresyon” doğrudan gözlemlenemez; ancak düşük enerji, karamsarlık ve özgüven eksikliği gibi göstergelerle ölçülebilir.

Uygulama: Bir anket depresyonu ölçmek amacıyla hazırlanıyorsa, sorular gerçekten depresyon belirtilerine mi dayanıyor, yoksa ruh hali ya da benlik saygısı gibi farklı kavramları mı yansıtıyor — bu sorgulanmalıdır.

Nasıl Sağlanır?

• Maddeler mevcut teorik bilgiye dayandırılmalıdır.

• Ölçüm aracı yalnızca ilgili göstergeleri içermelidir.

• Alan uzmanlarından görüş alınarak kavramın sınırları netleştirilmelidir.

🔹 2️⃣ Kapsam Geçerliği

Tanım:

Kapsam geçerliği, ölçüm aracının kavramın tüm yönlerini tam ve dengeli biçimde temsil edip etmediğini değerlendirir.

📘 Örnek:

Bir matematik öğretmeni, dönem sonu cebir testi hazırlamaktadır.Testte tüm cebir konuları yer almalı; eğer bazı konular hariç bırakılırsa veya ilgisiz sorular eklenirse, testin kapsam geçerliği düşer.

Nasıl Sağlanır?

• Ölçülmek istenen kavramın tüm alt boyutları belirlenmelidir.

• Soruların her boyutu temsil ettiğinden emin olunmalıdır.

• Uzman görüşüyle içerik uygunluğu doğrulanmalıdır.

🔹 3️⃣ Görünüş Geçerliği

Tanım:

Görünüş geçerliği (face validity), bir testin yüzeysel olarak amacına uygun görünüp görünmediğini ifade eder. Bu tür geçerlik, daha çok ilk aşamada yapılan öznel bir değerlendirmedir.

📘 Örnek:

Bireylerin beslenme alışkanlıklarını ölçen bir anket, günün her öğününe ve ara öğünlere ilişkin düzenli sorular içeriyorsa, ilk bakışta amacına uygun görünür. Bu durumda görünüş geçerliği yüksektir.

Özellikleri:

• Nesnel değildir; genellikle araştırmacı veya uzman gözlemiyle değerlendirilir.

• Yöntemin ilk geliştirme aşamasında kullanılabilir.

• Bilimsel olarak en zayıf geçerlik türüdür, ancak katılımcı güvenini artırabilir.

🔹 4️⃣ Ölçüt Geçerliği

Tanım:

Ölçüt geçerliği, yeni geliştirilen bir testin sonuçlarının halihazırda geçerli kabul edilen bir ölçümle ne kadar örtüştüğünü gösterir.

Ölçüt (Kriter) Nedir?

Ölçüt, “altın standart” olarak kabul edilen ve geçerliliği önceden kanıtlanmış bir ölçüm aracıdır.

📘 Örnek:

Bir öğretim üyesi, üniversiteye girişte adayların İngilizce yazma becerilerini ölçmek için yeni bir test geliştirir. Bu testin sonuçları, önceden geçerliliği kanıtlanmış bir İngilizce yazma testiyle karşılaştırıldığında benzer sonuçlar veriyorsa, ölçüt geçerliği yüksektir.

Nasıl Ölçülür?

Yeni test ile “altın standart” test aynı katılımcılara uygulanır.İki test arasındaki korelasyon katsayısı yüksekse, ölçüt geçerliği vardır.

🔹 Akademik Değerlendirme Notu

Geçerlik, bir ölçümün bilimsel doğruluğunun temel göstergesidir. Yapı, kapsam, görünüş ve ölçüt geçerliği birlikte değerlendirildiğinde, ölçüm aracının hem kuramsal hem de pratik olarak geçerli olduğu söylenebilir.

Geçerliği yüksek bir ölçüm aracı:

• Kavramı eksiksiz temsil eder,

• Gerçek dünya değerleriyle örtüşür,

• Bulguların bilimsel güvenilirliğini artırır.