SPSS UNIANOVA Komutunun Ek Özellikleri (Command Syntax Level)

SPSS’te UNIANOVA komutu (General Linear Model – Univariate Analysis of Variance), kullanıcıların menü arayüzünün ötesine geçerek istatistiksel modeli doğrudan syntax komutlarıyla yapılandırmasına olanak tanır.

Bu komut, alt komutlar (subcommands) aracılığıyla modelin yapısını, test türlerini, kontrastları, hata terimlerini, tahminleri ve çıktıları detaylı biçimde özelleştirmeye imkân verir.

Aşağıda UNIANOVA komutunun tüm ek özellikleri, doğrudan sistem verilerine dayalı olarak açıklanmıştır.

🔹 DESIGN – İç İçe Etkilerin (Nested Effects) Tanımlanması

UNIANOVA komutunda DESIGN alt komutu, faktörler arasında hiyerarşik veya iç içe yapılar kurmak için kullanılır. Bu özellik, bir faktörün başka bir faktörün alt düzeyi olarak tanımlandığı modellerde (örneğin bölge içinde şehir, servis içinde doktor gibi) etkileşim yapısının doğru biçimde kurulmasını sağlar.

🔹 TEST – Etkilerin veya Doğrusal Kombinasyonların Testi

TEST alt komutu, belirli etkilerin bir doğrusal kombinasyon veya sabit bir değer karşısında sınanmasına olanak tanır. Bu sayede standart varyans analizinin ötesinde, kullanıcı tanımlı özel hipotez testleri gerçekleştirilebilir.

🔹 CONTRAST – Birden Fazla Kontrast Tanımlama

CONTRAST alt komutu, modeldeki faktörler için birden fazla kontrast türünü tanımlamayı sağlar. Aynı faktör üzerinde farklı karşılaştırma biçimleri (örneğin “simple”, “polynomial”, “deviation”) uygulanabilir.

🔹 MISSING – Kullanıcı Tanımlı Eksik Verilerin Dahil Edilmesi

MISSING alt komutu, normalde analiz dışında kalan kullanıcı tanımlı eksik değerlerin modele dâhil edilmesine imkân tanır. Bu özellik, eksik veri politikalarının araştırmacı tarafından kontrol edilmesini sağlar.

🔹 CRITERIA – EPS Kriterlerinin Belirlenmesi

CRITERIA alt komutu, çözümleme hassasiyeti ve modelin hesaplama kriterleri üzerinde düzenleme yapma olanağı sunar. Burada kullanılan EPS (epsilon criterion) değeri, modelin yakınsama ve tahmin doğruluğunu belirler.

🔹 LMATRIX, MMATRIX, KMATRIX – Özel Matrislerin Oluşturulması

Bu üç alt komut, kullanıcı tarafından tanımlanan özel matrisleri (L, M, K) oluşturmak için kullanılır.

• LMATRIX: Kontrast katsayılarını belirtir.

• MMATRIX: Hipotez matrisini oluşturur.

• KMATRIX: Karşılaştırma veya dönüştürme matrisini belirler. Bu matrisler, modelin parametrik test yapısını ileri düzeyde özelleştirmeye olanak verir.

🔹 CONTRAST (Referans Kategorisi Seçimi)

CONTRAST alt komutu içinde, “deviation” veya “simple” kontrast türleri için ara bir referans kategori (intermediate reference category) seçilebilir. Bu sayede referans grubu yalnızca ilk veya son düzeyle sınırlı kalmaz; faktör düzeyleri arasında esnek bir referans noktası tanımlanabilir.

🔹 CONTRAST (Polynomial Ölçek Metriklerinin Tanımı)

Yine CONTRAST alt komutu kapsamında, polynomial kontrastlar için kullanılacak metrik (ölçekleme tipi) belirtilebilir. Bu ayar, doğrusal, ikinci derece (kuadratik) veya daha yüksek dereceli trend analizlerinin ölçekleme yapısını düzenler.

🔹 POSTHOC – Hata Terimi Belirtme

POSTHOC alt komutu, çoklu karşılaştırma testlerinde (örneğin Tukey, Bonferroni) hangi hata teriminin kullanılacağını belirtir. Bu sayede özellikle çok düzeyli veya iç içe faktör yapısına sahip modellerde hata hesaplaması doğru şekilde tanımlanır.

🔹 EMMEANS – Tahmini Marjinal Ortalamaların Hesaplanması

EMMEANS alt komutu, modeldeki faktör veya faktör etkileşimlerinin tahmini marjinal ortalamalarını (estimated marginal means) hesaplar. Bu ortalamalar, faktör düzeylerinin kontrol değişkenleri sabit tutularak oluşturulan ortalama değerleridir ve karşılaştırmalı yorumlar için kullanılır.

🔹 SAVE – Geçici Değişkenlerin Tanımlanması

SAVE alt komutu, analiz sırasında oluşturulan tahmin edilen değerleri veya artık (residual) değerleri geçici değişken olarak kaydetmeye yarar. Bu değişkenler veri dosyasına eklenir ve model doğrulama, grafik veya hata incelemesi için kullanılabilir.

🔹 OUTFILE – Çıktı Matrislerinin Oluşturulması

OUTFILE alt komutu, analiz sonuçlarının veya model yapısının veri dosyası formatında kaydedilmesini sağlar.

Oluşturulabilecek dosya türleri:

• Korelasyon matrisi veri dosyası (Correlation matrix data file)

• Denekler arası ANOVA tablosu (Between-subjects ANOVA matrix)

• Tasarım matrisi veri dosyası (Design matrix data file)

Bu özellik, modelin yapısının başka analizlerde veya yazılımlarda tekrar kullanılabilmesini sağlar.

🎯 Genel Değerlendirme

UNIANOVA komutu, SPSS kullanıcılarının analizlerini menü düzeyinden ileriye taşıyabilmesi için tasarlanmıştır.

Bu komut sayesinde:

• İç içe yapılar kurulabilir (DESIGN)

• Özel hipotez testleri tanımlanabilir (TEST)

• Kontrastlar ve hata terimleri özelleştirilebilir (CONTRAST, POSTHOC)

• Marjinal ortalamalar ve etki büyüklükleri doğrudan hesaplanabilir (EMMEANS)

• Analiz çıktıları yeniden kullanılabilir veri formatında kaydedilebilir (OUTFILE)