SPSS’te Uzaklık Analizi (Distances): Veriler Arasındaki Benzerlik Ne Kadar?

Veriler arasındaki benzerlik veya farklılık derecesini anlamak istiyorsan, SPSS Distances (Uzaklıklar) prosedürü tam da bunun için geliştirilmiştir. Bu analiz, değişkenler veya vakalar arasındaki benzerlikleri sayısal olarak ölçerek, karmaşık veri yapılarının altında yatan örüntüleri keşfetmeni sağlar.

🔍 Uzaklık Analizi Nedir ve Neden Kullanılır?

SPSS’te “Distances” komutu, iki tür hesaplama yapar:

• Benzerlik (Similarity) → Değer büyüdükçe gözlemler birbirine daha çok benzer.

• Farklılık veya Uzaklık (Dissimilarity / Distance) → Değer küçüldükçe gözlemler arasındaki fark azalır.

Bu analiz, özellikle kümeleme analizi (cluster analysis), çok boyutlu ölçekleme (MDS) ve faktör analizi gibi ileri istatistiksel yöntemler için ön hazırlık aşamasıdır.

⚙️ Hangi Durumlarda Uzaklık Analizi Kullanılır?

• Tıbbi ölçümler arasında benzer profilleri belirlemek (örneğin hastaların kan basıncı, kolesterol, nabız gibi değerleri).

• Sosyal bilimlerde katılımcıların tutum veya davranış puanlarını karşılaştırmak.

• Pazarlama araştırmalarında ürünler arasındaki benzerliği ölçmek.

• Mühendislikte sensör veya ölçüm sistemleri arasındaki farkları analiz etmek.

📏 SPSS’te Kullanılabilen Uzaklık Türleri

SPSS, veri türüne göre farklı uzaklık ve benzerlik hesaplama yöntemleri sunar:

🔸 Sürekli (Sayılsal / Ölçekli) Veriler İçin

• Öklid (Euclidean Distance): Klasik düzlemde iki nokta arasındaki gerçek uzaklık.

• Karesel Öklid (Squared Euclidean): Büyük farkları daha fazla vurgular.

• Chebychev: Sadece en büyük farkı dikkate alır.

• Minkowski: Kullanıcı tarafından özelleştirilebilir genel bir uzaklık ölçüsüdür.

🔸 Sayım (Count) Verileri İçin

• Ki-Kare (Chi-Square): Gözlenen ve beklenen frekans farklarına dayanır.

• Phi-Square: Kategorik değişkenlerin ortak varyansına bakar.

🔸 İkili (Binary) Veriler İçin

• Jaccard, Dice, Simple Matching, Russel-Rao gibi ölçüler, “var / yok” desenleri arasındaki benzerliği değerlendirir. Bu tür analizler özellikle semptom varlığı, test sonucu pozitiflik durumu veya tedavi yanıtı gibi değişkenlerde kullanılır.

🧩 Analiz Seçenekleri Nasıl Belirlenir?

SPSS’te “Distances” penceresinde iki önemli seçim yapılır:

• Compute Distances Between Cases: Vakalar (örnekler) arasındaki uzaklık hesaplanır.(Örnek: Hastalar arasındaki benzerlik.)

• Compute Distances Between Variables: Değişkenler arasındaki uzaklık hesaplanır.(Örnek: Kan basıncı ile nabız değişkenlerinin birbirine benzerliği.)

Bu iki seçenekten hangisinin kullanılacağı araştırmanın amacına göre değişir.

📊 Analiz Sonucunda SPSS Ne Gösterir?

SPSS çıktısında şu temel bilgiler yer alır:

• Her değişkenin ortalaması (mean) ve standart sapması (standard deviation)

• Vakalar veya değişkenler arasındaki uzaklık matrisi (distance matrix)

• İstenirse benzerlik matrisi (similarity matrix)

Bu tablolar, hangi bireylerin ya da değişkenlerin birbirine daha yakın (benzer) olduğunu açık biçimde gösterir.

💡 Yorumsal Öneriler

• Uzaklık değeri 0’a yaklaştıkça benzerlik artar.

• Değer büyüdükçe fark (distance) artar.

• Ölçekleri farklı değişkenlerle çalışıyorsan, standartlaştırma (z-skoru) yapmadan analiz etme.

• Uzaklık analizi sonuçları genellikle kümeleme (cluster) veya çok boyutlu ölçekleme (MDS) gibi ileri tekniklerle birlikte yorumlanmalıdır.

🧭 Uzaklık Analizi Veriye Yön Veren Bir Araçtır

SPSS Distances, sayısal farklılıkları anlamlı yapısal benzerliklere dönüştürür. Bir hastanın, ürünün veya katılımcının diğerlerinden ne kadar farklı ya da benzer olduğunu görmek istiyorsan, bu yöntem seni analiz zincirinin ilk halkasına taşır.